فیلم «ناخدا خورشید» ساخته ناصر تقوایی از مهم‌ترین آثار سینمای ایران است. فیلمی که با اقتباس از یکی از آثار همینگوی ساخته شده و در ۶ آبان ۱۳۶۶ روانه پرده سینماها شد.

پیشینه قدرتمند ادبی ناصر تقوایی قابل انکار نیست. تقوایی، به گواه داستان‌های کوتاه منتشرشده‌اش، نویسنده‌ای توانا بود و اساساً پیش از ورود به سینما آینده‌اش را در ادبیات جست‌وجو می‌کرد: «زمانی که متوجه شدم از راه ادبیات آینده‌ای ندارم و اگر قرار است با سلیقه خودم بنویسم همیشه با مشکل سانسور مواجه خواهم بود، به سینما آمدم» (به نقل از کتاب به روایت ناصر تقوایی، احمد طالبی‌نژاد)

بنابراین عجیب نیست که رد این پیشینه را در سینمای تقوایی هم به‌شکل پررنگی مشاهده می‌کنیم: از اولین ساخته‌اش، آرامش در حضور دیگران، که اقتباسی از رمانی به قلم غلامحسین ساعدی بود تا مجموعه دایی جان ناپلئون و فیلمی که متأسفانه تا امروز آخرین ساخته تقوایی بوده یعنی، کاغذ بی‌خط، که با محوریت شخصیتی بااستعداد و علاقه‌مند به نویسندگی شکل گرفته است.

فیلم «ناخداخورشید» یکی از مهم‌ترین پیوندهای ادبیات و سینما در دنیای تقوایی محسوب می‌شود؛ اقتباسی آزاد از رمان داشتن و نداشتن اثر ارنست همینگوی و فیلمی که خیلی از سینمادوستان آن را یکی از بهترین آثار تاریخ سینمای ایران می‌دانند. فیلم «ناخداخورشید»، داستان ناخدای یک لنج بارکش را در جنوب ایران روایت می‌کند که گروهی شرور می‌خواهند او را وادار کنند تا آن‌ها را به آن سوی آب‌ها ببرد؛ حادثه‌ای که مسیر زندگی ناخدا را عوض می‌کند.

همان‌طور که اشاره شد، فیلم «ناخداخورشید» با استقبال منتقدان ایرانی روبه‌رو شد. با این وجود حتی برخی از طرفداران فیلم در آن سال‌ها هم در اینکه این فیلم را بتوان چیزی در حد شاهکار یا اثری شاخص در سطح تاریخ سینمای ایران دانست، تردید کردند. به‌عنوان مثال محمد آقازاده در انتهای نقد ستایش‌آمیزی که در زمان اکران فیلم «ناخداخورشید» در روزنامه کیهان نوشت، به این اشاره کرد که فیلم «ناخداخورشید»: «اگرچه شاهکار نیست اما از شمار سینمای قابل توجه ایران است.» یا نازنین مفخم فیلم را در نهایت قابل قبول ارزیابی کرد: «شاید فیلم «ناخداخورشید» اثر پرفروشی نباشد، شاید انتظاراتی که سابقه ناصر تقوایی در سینما برانگیخته بود برآورده نشده باشد و از محکمه نقادان و تماشاگران سربلند به در نیاید. اما فیلم برای آن‌ها که از این پس می‌خواهند سینمای ایران را پیش ببرند درس‌های خوبی دارد.» هر ۲ مثال به نقل از کتاب تاریخ سینمای ایران: ۱۳۵۸-۱۳۶۹ به کوشش جمال امید

با این وجود، جایگاه فیلم در گذر زمان دائماً بهتر شده است. مرور نظرسنجی‌های ماهنامه فیلم از منتقدان (برای انتخاب بهترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران و جهان) در گذر زمان شاهدی است بر این ادعا. تاکنون چهار نظرسنجی (در سال‌های ۱۳۶۷، ۱۳۷۸، ۱۳۸۸ و ۱۳۹۸) در این زمینه توسط ماهنامه فیلم برگزار شده است. در دو نظرسنجی اول فیلم «ناخداخورشید» جایی در میان ده فیلم اول نداشت. در نظرسنجی سوم با ۱۸ رأی در رتبه هشتم بهترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران جای گرفت. سرانجام در چهارمین دوره، فیلم با پیشرفتی آشکار، با کسب ۵۳ رأی و با تنها یک رأی اختلاف نسبت به فیلم اول، رتبه دوم بهترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران از نگاه منتقدان را به خود اختصاص داد.

فیلم از همان زمانِ اولین نمایش با واکنش‌های مثبت منتقدان روبه‌رو و نامزد هفت جایزه از این جشنواره شد. هرچند در نهایت تنها ۲ جایزه بهترین بازیگر نقش اول مرد و بهترین بازیگر نقش مکمل مرد به این فیلم رسید. همچنین فیلم «ناخداخورشید» یکی از موفق‌ترین فیلم‌های دهه ۶۰ سینمای ایران بود و در سال ۱۹۸۸ توانست جایزه پلنگ برنز را از جشنواره معتبر لوکارنو تصاحب کند. فیلم «ناخداخورشید» از روز ۶ آبان ۱۳۶۶ به روی پرده رفت و هر چند به فروش قابل توجهی دست نیافت اما به‌مرور جایگاه برجسته‌ای نزد سینمادوستان به‌دست آورد و به‌عنوان یکی از قله‌های سینمای پس از انقلاب شناخته شد.

مسیر مشابهی را می‌توانیم در مورد یک فیلم مهم خارجی هم پیگیری کنیم. در نظرسنجی‌های سایت اند ساوند (که خیلی‌ها آن را مهم‌ترین نظرسنجی انتخاب بهترین‌های تاریخ سینما در سطح دنیا می‌دانند و از ۱۹۵۲ به بعد هر ده سال یک بار برگزار می‌شود) نام «سرگیجه» برای اولین‌بار در سال ۱۹۸۲ وارد لیست ده فیلم برگزیده تاریخ سینما به انتخاب منتقدان شد؛ جایی که این فیلم در رتبه نهم قرار گرفت. رتبه چهارم در نظرسنجی ۱۹۹۲، رتبه دوم در نظرسنجی ۲۰۰۲ و در نهایت پایان‌دادن به سلطه پنجاه‌ساله «همشهری کین» در نظرسنجی‌های سایت اند ساوند و رسیدن به رتبه اول در نظرسنجی سال ۲۰۱۲، نشان‌دهنده پیشرفت جایگاه سرگیجه با گذر زمان بود. آیا این اتفاق برای فیلم «ناخداخورشید» هم در حال رخ‌دادن است؟ آیا به‌زودی ممکن است این فیلم در نظرسنجی‌های مختلف جایگاه بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران را به دست بیاورد؟ راستش را بخواهید، اهمیت چندانی ندارد. نکته مهم‌تر این است که، به گواه آمار، فیلم «ناخداخورشید» با گذر زمان دارد طرفداران بیشتری پیدا می‌کند و انگار گذر زمان به کشف دوباره فیلم کمک کرده است.

فیلم «ناخداخورشید» از یک جنبه دیگر هم یک نمونه کمیاب در تاریخ سینمای ایران به شمار می‌رود. فیلم، اقتباسی آزاد از اثری است که یک اقتباس مشهور آمریکایی هم از آن وجود دارد: داشتن و نداشتن (هاوارد هاکس، ۱۹۴۴) با بازی همفری بوگارت و لورن باکال. هر چند این بحث در زمان اکران فیلم کمتر پیش آمد، اما مقایسه ۲ اقتباس مختلف از رمان ارنست همینگوی در طول این سال‌ها بحث داغی میان علاقه‌مندان سینما بوده است. در پرونده‌ای که ماهنامه ۲۴، سال‌ها پس از اکران فیلم «ناخداخورشید» (خرداد ۸۹) در مورد این فیلم منتشر کرد، چند منتقد به مقایسه میان «ناخداخورشید» و داشتن و نداشتن پرداختند و نتایج متفاوتی هم گرفتند. مروری بر این نظرات، شاید بتواند ما را با جنبه‌های مهمی از فیلم «ناخداخورشید» آشنا کند.

منبع: ایبنا